Het Sense of Home model
Wat hebben mensen nodig om zich thuis te voelen in een woonzorgcentrum? Het Sense of Home-model geeft een wetenschappelijk onderbouwd én praktisch antwoord.
Wat is het model?
Wat maakt van een woonzorgcentrum een thuis?
Verhuizen naar een woonzorgcentrum is een ingrijpende stap. Je laat niet alleen je huis achter, maar vaak ook een deel van je vertrouwde omgeving, gewoontes, rollen en zelfstandigheid. Tegelijk kom je terecht in een organisatie waar zorg noodzakelijk is en waar het dagelijkse leven onvermijdelijk ook mee bepaald wordt door anderen.
Hoe zorg je er dan voor dat iemand zich ook in een woonzorgcentrum opnieuw thuis kan voelen?
Vanuit die vraag ontwikkelde ik samen met mijn collega’s in de AP Hogeschool het Sense of Home-model. Het model is gebaseerd op onderzoek bij 770 bewoners en 19 medewerkers uit 25 Antwerpse woonzorgcentra en brengt wetenschappelijke inzichten samen in een praktisch kader voor kwaliteit van wonen en leven.
Een thuisgevoel ontstaat niet vanzelf
Een woonzorgcentrum kan een thuisgevoel niet voor iemand creëren. Het kan wél de omstandigheden creëren waarin bewoners opnieuw een thuis voor zichzelf kunnen opbouwen.
Uit het onderzoek kwamen drie voorwaarden sterk naar voren.
Autonomie
Een thuis is een plek waar je zeggenschap hebt. Waar je keuzes kunt blijven maken, je eigen gewoontes kunt behouden en invloed hebt op hoe je dag en je leven eruitzien. Ook wanneer je afhankelijk wordt van anderen, blijft die behoefte aan regie bestaan.
Verbondenheid
Je thuis voelen betekent ook ergens bij horen. Relaties met familie en vrienden blijven belangrijk, maar ook nieuwe relaties met medewerkers, medebewoners en vrijwilligers kunnen bijdragen aan dat gevoel van verbondenheid.
Van betekenis zijn
Mensen willen niet alleen zorg ontvangen. Ze willen ertoe blijven doen, iets kunnen betekenen voor anderen en deel blijven uitmaken van het leven binnen én buiten het woonzorgcentrum. Een WZC is geen eiland, maar maakt deel uit van een ruimere gemeenschap.
Deze drie elementen – autonomie, verbondenheid en van betekenis zijn – vormen de basis van Sense of Home.
Maar thuis voelen gaat ook over wie je bent
Een verhuis naar een woonzorgcentrum raakt aan je identiteit. Je wordt plots gemakkelijk gezien vanuit wat je niet meer kunt of waarvoor je zorg nodig hebt, terwijl je zoveel méér bent dan je zorgvraag.
Wie was je vroeger? Wat vind je belangrijk? Waar ben je trots op? Welke rollen wil je behouden? Wat geeft betekenis aan je leven?
Gezien en erkend worden als persoon is daarom essentieel om je ergens thuis te kunnen voelen.
Uit de gesprekken met bewoners bleek dat zij hun identiteit op verschillende manieren proberen te bewaken. In hun manier van spreken en reageren herkennen we vijf stemmen.
Verbinden
“Ik wil bij anderen horen en iets voor hen betekenen.”
Hier horen we de behoefte om relaties te behouden, nieuwe verbindingen aan te gaan en wederkerigheid te ervaren.
Verschillen
“Zie wie ík ben.”
De bewoner wil als unieke persoon gezien worden en zijn eigen levensverhaal en identiteit kunnen blijven vormgeven.
Verdragen
“Ik kan dit niet meer alleen dragen.”
Soms trekt iemand zich terug of legt hij de controle buiten zichzelf. Dan is nabijheid nodig: mogen loslaten zonder zelf losgelaten te worden.
Verwerken
“Geef ruimte aan wat dit met mij doet.”
Verdriet, boosheid, frustratie en verlies horen bij het leven en bij de overgang naar een woonzorgcentrum. Ook deze gevoelens mogen er zijn.
Van model naar dagelijkse praktijk
Sense of Home helpt medewerkers om anders te kijken naar gedrag en communicatie. Niet alleen: Wat doet deze bewoner? Maar vooral: Wat probeert deze persoon mij te vertellen? Welke behoefte zit hieronder? En wat kunnen wij doen om daarop aan te sluiten?
Dat antwoord ligt niet alleen bij de individuele medewerker. Ook teams, leidinggevenden en de organisatie als geheel hebben invloed op autonomie, verbondenheid, betekenis en identiteit.
Daarom is Sense of Home meer dan een theoretisch model. Het biedt een kader om op verschillende niveaus te kijken naar kwaliteit van wonen en leven en om van daaruit heel concreet aan de slag te gaan.
Want goede zorg alleen maakt van een woonzorgcentrum nog geen thuis. De vraag is uiteindelijk: kan iemand hier, ondanks toenemende afhankelijkheid, zoveel mogelijk zichzelf blijven en zijn eigen leven blijven leven?
Meer weten over de wetenschappelijke basis?
De wetenschappelijke basis
Het Sense of Home-model is ontwikkeld vanuit praktijkgericht onderzoek naar de vraag wat oudere volwassenen nodig hebben om zich thuis te kunnen voelen in een woonzorgcentrum. Het bouwt voort op bestaande wetenschappelijke inzichten en werd verder ontwikkeld op basis van eigen onderzoek in Vlaamse woonzorgcentra.
Van totaalinstituut naar thuis
Een belangrijk theoretisch vertrekpunt is het werk van socioloog Erving Goffman (1957) over totaalinstituties. Hij beschrijft hoe het leven in een instelling sterk georganiseerd kan worden vanuit regels, routines en groepsgerichte processen. Wanneer wonen, zorg en dagelijks leven binnen één organisatie plaatsvinden, bestaat het risico dat individuele keuzes, rollen en identiteit onder druk komen te staan.
Die spanning is ook vandaag relevant voor woonzorgcentra: hoe organiseer je noodzakelijke zorg en ondersteuning zonder dat het systeem het dagelijkse leven van bewoners gaat overnemen?
Een thuisgevoel kun je niet voor iemand maken
Ook het onderzoek van Falk et al. (2012) vormde een belangrijke basis. Zij onderzochten wat het betekent om zich thuis te voelen in residentiële ouderenzorg. Een belangrijke vaststelling is dat een organisatie niet simpelweg een thuis voor een bewoner kan creëren. Bewoners geven zelf betekenis aan een plek en maken er gaandeweg hun thuis van.
Een woonzorgcentrum kan wél de voorwaarden creëren die dat proces ondersteunen of, omgekeerd, bemoeilijken.
Vanuit die gedachte ontstond de centrale onderzoeksvraag achter Sense of Home: welke voorwaarden kunnen woonzorgcentra creëren om oudere volwassenen zoveel mogelijk kansen te geven om zich thuis te voelen?
Onderzoek in 25 Antwerpse woonzorgcentra
Voor het praktijkgerichte onderzoek naar Sense of Home werden gegevens verzameld bij 770 bewoners en 19 medewerkers uit 25 Antwerpse woonzorgcentra (Mallentjer, 2018).
Daarbij werd bewust gekozen voor een combinatie van kwantitatieve en kwalitatieve onderzoeksmethoden. Zeker bij kwetsbare en zorgafhankelijke ouderen is het belangrijk om niet alleen te meten of rechtstreeks vragen te stellen, maar ook aandacht te hebben voor de gelaagdheid in wat mensen vertellen en de manier waarop ze dat doen.
Uit het onderzoek kwamen drie belangrijke voorwaarden voor thuisgevoel naar voren: autonomie, verbondenheid en van betekenis zijn. Daarnaast bleek identiteit een cruciale rol te spelen. Bewoners willen ook wanneer ze afhankelijker worden van zorg, gezien en erkend blijven als de unieke persoon die ze zijn.
Luisteren naar de stem achter de woorden
Om die identiteit verder te onderzoeken, werden interviews geanalyseerd aan de hand van The Listening Guide van Gilligan et al. (2003), een kwalitatieve, relationele onderzoeksmethode waarbij niet alleen wordt gekeken naar watiemand vertelt, maar ook naar de verschillende stemmen die in een verhaal hoorbaar worden.
Die analyse leidde tot de identificatie van vijf stemmen die bewoners kunnen gebruiken om hun identiteit te beschermen en hun onderliggende behoeften kenbaar te maken: verzetten, verbinden, verschillen, verdragen en verwerken.
De stemmen zijn geen types waarin bewoners worden ingedeeld. Eenzelfde persoon kan verschillende stemmen laten horen, afhankelijk van het moment en de situatie. Ze helpen medewerkers om voorbij zichtbaar gedrag te kijken en zich af te vragen: welke ondersteuningsvraag probeert deze bewoner mij duidelijk te maken?
Zo verbindt het Sense of Home-model wetenschappelijke inzichten met de dagelijkse praktijk van het woonzorgcentrum.
Referenties
Falk, H., Wijk, H., Persson, L.-O., & Falk, K. (2012). A sense of home in residential care. Scandinavian Journal of Caring Sciences, 27(4), 999–1009.
Gilligan, C., Spencer, R., Weinberg, M. K., & Bertsch, T. (2003). On the Listening Guide: A voice-centered relational method. In P. M. Camic, J. E. Rhodes & L. Yardley (Eds.), Qualitative Research in Psychology: Expanding Perspectives in Methodology and Design (pp. 157–172). American Psychological Association.
Goffman, E. (1957). The Characteristics of Total Institutions. In Symposium on Preventive and Social Psychiatry (pp. 43–84). Walter Reed Army Institute of Research.
Mallentjer, M. (2018). A sense of home: samen bouwen aan een nieuwe thuis. Antwerpen: AP Hogeschool.
Wil je je verder verdiepen in de wetenschappelijke onderbouwing van het Sense of Home-model? In het handboek A Sense of Home vind je de volledige beschrijving van het onderzoek, de onderzoeksresultaten en de theoretische kaders waarop het model is gebaseerd. Ontdek het handboek A Sense of Home
Publicaties
Wil je je verder verdiepen in de wetenschappelijke onderbouwing van het Sense of Home-model? In het handboek A Sense of Home vind je de volledige beschrijving van het onderzoek, de onderzoeksresultaten en de theoretische kaders waarop het model is gebaseerd.
Samen bouwen aan een nieuwe thuis
Maite Mallentjer · 2020 · Uitgeverij Politeia
Download de opdrachten en schema’s
Neem een kijkje in het boek
‘t Klikt
Een jaar community building in Huis Sint-Jozef
Maite Mallentjer & de community van Huis Sint-Jozef · 2022 · Uitgeverij Politeia
Hartverwarmers
Deugddoende activiteiten voor en door woonzorgcentra
Frederik Vincx & Maite Mallentjer · 2020 · Uitgeverij Politeia
Artikels
https://senseofhome.ap.be/sense-of-home-in-een-notendop/
https://senseofhome.ap.be/sociaal-net/
🗎 Fovig vertaalt Sense of Home naar zorg voor mensen met een beperking
🗎 Community building draait om wederzijdse sociale verbondenheid (artikel in Viewz)
🗎 Community Building (Denkbeeld)
https://www.cm.be/leef/familie-en-relaties/ouderen/naar-het-woonzorgcentrum-verhuizen-hoe-voelt-dat
https://www.zorgneticuro.be/artikel/ruimte-geven-om-zelf-aan-het-roer-te-staan
Videolessen
Vijf stemmen, vijf ondersteuningsvragen
Aan de hand van de vijf stemmen kan je als team heel praktisch aan de slag met het Sense of Home-model. De vijf stemmen verwijzen naar gedragingen van bewoners die een teken kunnen zijn van een onderliggende ondersteuningsvraag.
In deze lessenreeks gids ik je door de vijf verschillende stemmen. Ik ging in gesprek met vijf bewoners en toon je hoe je een stem kan opmerken, welke ondersteuningsvraag hierachter schuilt en hoe je daar het best op kan reageren.
De reeks bestaat uit 5 korte videolessen, samen goed voor 37 minuten materiaal.
Met dank aan WZC Sint-Jozef in Rumst voor de locatie van onze gesprekken en Huis Sint-Jozef in Berchem, waar de ouderen die aan de gesprekken deelnamen woonden.
De lessenreeks werd gemaakt door Soulcenter en Maite Mallentjer.
Intro
- De stem van verschillen – 8 min
Zie mij als de unieke persoon die ik ben
2. De stem van verwerken — 5 min.
Geef ruimte aan mijn verdriet, verlies en moeilijke emoties.
3. De stem van verdragen – 8 min.
Laat mij loslaten, zonder mij zelf los te laten.
4. De stem van verbinden – 7 min.
Help mij verbonden te blijven en van betekenis te zijn.
5. De stem van verzetten – 9 min.
Geef mij ruimte voor eigen keuzes, autonomie en regie.